Chọn bánh truyền thống dâng mâm cúng giao thừa và mùng Một

Đêm cuối năm, khi nhà cửa đã dọn tinh tươm, hương trầm vừa thắp, mâm cúng giao thừa được bày lên là khoảnh khắc nhiều gia đình Việt mong đợi. Trên mâm ấy, bên cạnh gà luộc, xôi gấc, mâm ngũ quả, những tấm bánh truyền thống luôn giữ một chỗ đứng riêng. Bánh không chỉ để dâng cúng mà còn là thứ lộc đầu năm được chia cho từng người trong nhà. Bánh Thủy Khuê xin chia sẻ cách chọn bánh, bày bánh và hạ lễ để mâm cúng giao thừa cũng như sáng mùng Một vừa đúng lễ, vừa ấm áp.

Bánh truyền thống trên mâm cúng Tết: không chỉ là món ăn

Người Việt coi tấm bánh dâng cúng như một lời thưa với tổ tiên và trời đất. Gạo nếp, đậu xanh, lá dong, thịt lợn, mật mía, lạc, vừng… đều là sản vật gần gũi của đồng ruộng, được gói ghém công phu thành những hình dáng mang ý nghĩa riêng: vuông tượng trưng cho đất, tròn tượng trưng cho trời, cặp bánh xanh đỏ nói lên sự hòa hợp vợ chồng. Dâng bánh lên bàn thờ là cách bày tỏ lòng biết ơn với mùa màng, với người đi trước, và cầu mong một năm mới no đủ.

Điều đáng quý là những món bánh này vẫn được làm theo lối thủ công ở rất nhiều nơi. Riêng Hà Nội hiện có hơn 300 làng nghề truyền thống, còn trên cả nước con số này là hơn 5.400 làng nghề. Trong đó, nghề làm bánh, làm cốm, làm mứt vẫn được nhiều gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chọn bánh truyền thống cho mâm cúng Tết vì thế cũng là một cách góp phần giữ lại những tinh hoa ấy.

Những loại bánh nên có trên mâm cúng giao thừa

Mâm cúng giao thừa thường được chia thành mâm cúng ngoài trời (cúng trời đất, các vị thần hành khiển) và mâm cúng trong nhà (cúng gia tiên). Bánh truyền thống xuất hiện ở cả hai mâm, nhưng mâm trong nhà thường phong phú hơn. Dưới đây là những nhóm bánh được nhiều gia đình lựa chọn.

Bánh chưng, bánh tét: trụ cột của mâm cúng

Nhắc đến Tết là nhắc đến bánh chưng ở miền Bắc và bánh tét ở miền Trung, miền Nam. Bánh chưng vuông, gói lá dong, nhân đậu xanh thịt mỡ; bánh tét hình trụ, gói lá chuối, có thể nhân mặn hoặc nhân ngọt. Khi chọn bánh dâng cúng, nên ưu tiên bánh gói chặt tay, góc vuông cạnh đều, lá còn tươi màu, không bị xì nước ở mép lá. Bánh chưng cúng nên để nguyên lá, lau sạch bên ngoài, buộc lại lạt gọn gàng. Nếu nhà có điều kiện tự gói, một cặp bánh do chính tay người trong nhà gói sẽ càng thêm ý nghĩa.

Bánh dày: cặp đôi trời tròn đất vuông

Bánh dày trắng mịn, dẻo thơm, thường đi thành đôi với bánh chưng theo tích xưa về trời tròn đất vuông. Bánh dày dâng cúng nên chọn loại giã tay, bề mặt bóng mượt, không bị khô nứt. Nếu dùng bánh dày kẹp đậu xanh, nên để nguyên cặp úp vào nhau và lót lá chuối hoặc giấy trắng sạch bên dưới.

Bánh cốm, bánh phu thê: sắc xanh sắc đỏ cho lời chúc hòa thuận

Bánh cốm Hà Nội với lớp vỏ cốm xanh dẻo, nhân đậu xanh dừa ngọt dịu, cùng bánh phu thê (xu xê) trong suốt, nhân đậu xanh, dừa nạo, thường được bày thành cặp. Hai thứ bánh này mang thông điệp về sự gắn bó, hòa thuận trong gia đình, rất phù hợp với lời cầu mong đầu năm. Với những nhà có người mới cưới hoặc có ý định cưới hỏi trong năm, cặp bánh cốm, phu thê trên mâm cúng càng thêm hợp ý.

Bánh đậu xanh, bánh gai, chè lam, kẹo lạc: hương vị quê nhà

Nhóm bánh khô, bánh ngọt truyền thống này không bắt buộc, nhưng giúp mâm cúng phong phú và sau đó trở thành thứ quà để cả nhà cùng nhâm nhi bên ấm trà đầu năm. Bánh đậu xanh nên chọn loại đóng hộp giấy kín, thơm mùi đậu và bơ, không hăng. Bánh gai dâng cúng nên còn nguyên lá, dáng đẹp. Chè lam, kẹo lạc, kẹo vừng nên là loại mới làm, giòn, không bị hút ẩm.

Mâm cúng sáng mùng Một: nhẹ nhàng, tinh tươm

Sáng mùng Một Tết, nhiều gia đình làm lễ cúng nguyên đán với mâm cơm hoặc mâm lễ ngọt dâng gia tiên. Khác với mâm giao thừa khá đầy đặn, mâm mùng Một thường gọn hơn và thiên về đồ ngọt, đồ chay. Đây là lúc bánh cốm, bánh phu thê, bánh đậu xanh, mứt sen, mứt gừng được bày trang trọng hơn. Bánh chưng từ đêm giao thừa có thể để nguyên trên bàn thờ đến hết ngày mùng Một hoặc thay bằng cặp bánh mới nếu gia đình đã hạ lễ.

Một vài gợi ý nhỏ cho mâm sáng mùng Một:

• Chọn bánh có màu sắc tươi sáng: xanh của cốm, vàng của đậu xanh, trắng của bánh dày, đỏ hồng của phu thê để mâm cúng mang không khí xuân.
• Ưu tiên bánh gọn, dễ chia, tránh những loại phải cắt gọt nhiều trước bàn thờ.
• Bày bánh trên đĩa sứ trắng hoặc đĩa đỏ, lót lá chuối sạch hoặc giấy trang kim để tôn màu bánh.

Số lượng và vị trí bày bánh trên mâm

Không có một quy tắc cứng nhắc về số lượng bánh dâng cúng; điều cốt yếu là sự thành tâm và chừng mực. Tuy vậy, phong tục ở nhiều vùng có một số nếp quen có thể tham khảo:

• Bánh chưng, bánh dày thường bày theo cặp, tượng trưng cho âm dương, trời đất hài hòa.
• Bánh cốm, bánh phu thê cũng bày theo đôi, một cặp hoặc vài cặp tùy mâm lớn hay nhỏ.
• Bánh khô, kẹo ngọt bày trên đĩa, số đĩa tùy ý, miễn cân đối với các lễ vật khác trên mâm.
• Nhiều gia đình giữ nếp bày lễ vật theo số lẻ, coi số lẻ là số sinh sôi; song đây là quan niệm dân gian, mỗi nhà có thể theo thói quen riêng.

Về vị trí, nguyên tắc chung là lễ vật to, nặng đặt ở phía sau hoặc chính giữa làm nền; lễ vật nhỏ, màu tươi đặt phía trước để nhìn thấy rõ khi thắp hương. Bảng dưới đây tóm tắt gợi ý bày bánh cho một mâm cúng trong nhà:

Với mâm cúng ngoài trời, lễ vật thường giản dị hơn: một cặp bánh chưng hoặc đĩa bánh dày, xôi, hoa quả, trầu cau, rượu, nước. Bánh đặt trên mâm sạch, kê cao, tránh đặt trực tiếp xuống đất.

Chuẩn bị bánh sớm và chọn nơi mua tin cậy

Kinh nghiệm của nhiều gia đình Hà Nội là không để đến sát giao thừa mới đi mua bánh. Các cửa hàng bánh truyền thống trên phố Thụy Khuê vào mùa lễ thường rất đông, có thời điểm khách phải chờ từ 30 phút đến cả tiếng mới mua được một cặp bánh, thậm chí ở một số cửa hàng thời gian chờ lên tới 2-3 giờ. Vì vậy, nên lên danh sách bánh cần mua trước, đặt trước với cơ sở quen và hẹn ngày lấy để tránh cảnh xếp hàng hoặc hết bánh.

Khi chọn nơi mua, hãy quan tâm đến một số điểm sau:

• Nguồn gốc rõ ràng: Theo quy định về an toàn thực phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh phải lưu giữ thông tin về nhà sản xuất, nguyên liệu và khách hàng để có thể truy xuất khi cần. Một cửa hàng nghiêm túc sẽ sẵn sàng cho biết bánh được làm ở đâu, làm ngày nào.
• Nhãn và bao gói đầy đủ: Với bánh đóng hộp, hãy xem ngày sản xuất, hạn dùng, hướng dẫn bảo quản. Bánh gói lá nên hỏi rõ ngày gói và cách giữ bánh.
• Hình thức bánh: Bánh dâng cúng cần nguyên vẹn, cân đối, không méo móp. Nên chọn trực tiếp hoặc nhờ cửa hàng chọn những chiếc đẹp để dành riêng cho mâm lễ.
• Thời điểm nhận bánh: Bánh chưng, bánh dày, bánh cốm ngon ở độ tươi, nên nhận bánh gần ngày cúng, không mua quá sớm rồi để lâu.

Tại Bánh Thủy Khuê, chúng tôi nhận đặt trước các loại bánh truyền thống cho mâm cúng Tết, có thể chọn bánh theo yêu cầu về hình thức và thời gian giao. Bạn có thể xem các loại bánh hiện có tại banhthuykhue.com để chuẩn bị sớm cho mâm cúng gia đình.

Hạ lễ và chia lộc bánh cho cả nhà

Khi hương đã tàn, gia chủ vái tạ rồi hạ lễ. Lộc bánh sau lễ cúng được coi là lộc thiêng đầu năm, chia cho mọi người trong nhà cùng thụ hưởng. Một vài nếp hay có thể tham khảo:

1. Hạ lễ theo thứ tự: Hạ mâm cúng ngoài trời trước, rồi đến mâm trong nhà. Bánh được đưa xuống bàn ăn hoặc bàn trà, không để lẫn với đồ chưa cúng.
2. Bóc bánh gọn gàng: Bánh chưng nên dùng chính lạt buộc để cắt thành miếng đều nhau, miếng cắt vuông vắn vừa đẹp vừa dễ chia. Bánh tét cắt khoanh. Bánh dày, bánh cốm, bánh phu thê cắt đôi hoặc để nguyên tùy số người.
3. Mời người lớn tuổi trước: Miếng bánh đầu tiên mời ông bà, cha mẹ, sau đó đến con cháu, thể hiện nếp kính trên nhường dưới.
4. Chia đều, không bỏ thừa: Lộc đã dâng cúng nên được dùng hết hoặc chia cho người thân, hàng xóm; tránh để hỏng rồi bỏ đi.
5. Giữ lại một phần cho khách: Những ngày đầu năm nhiều khách đến chúc Tết, một đĩa bánh cốm, bánh đậu xanh, chè lam từ mâm cúng sẽ là thứ quà mời khách rất duyên.

Phần bánh chưng chưa dùng hết nên bọc kín, để nơi thoáng mát hoặc ngăn mát tủ lạnh, khi ăn có thể hấp lại hoặc rán vàng. Bánh cốm, bánh phu thê nên dùng trong ngày hoặc hôm sau vì vỏ bánh dễ cứng. Bánh khô như bánh đậu xanh, kẹo lạc cần đậy kín để giữ độ giòn.

Câu hỏi thường gặp

Mâm cúng giao thừa có bắt buộc phải có bánh chưng không?

Không có quy định bắt buộc, nhưng bánh chưng (hoặc bánh tét ở miền Trung, miền Nam) là lễ vật rất phổ biến vì gắn với tích trời tròn đất vuông và tinh thần biết ơn mùa màng. Nếu gia đình không chuẩn bị được, có thể thay bằng xôi và các bánh truyền thống khác, cốt ở lòng thành.

Nên bày bao nhiêu bánh trên mâm cúng?

Phong tục ở nhiều nơi bày bánh chưng, bánh dày, bánh cốm, bánh phu thê theo cặp; bánh khô bày thành đĩa. Số lượng tùy theo độ lớn của mâm và số người trong nhà, không cần quá nhiều, miễn cân đối, gọn gàng và dùng hết sau khi hạ lễ.

Nên mua bánh trước giao thừa bao lâu?

Nên đặt trước từ sớm với cửa hàng quen để tránh phải xếp hàng, bởi vào mùa lễ các hàng bánh truyền thống ở phố Thụy Khuê có lúc khách phải chờ từ 30 phút đến cả tiếng, thậm chí 2-3 giờ. Riêng thời điểm nhận bánh nên gần ngày cúng để bánh còn tươi.

Bánh đã cúng xong có thể đem biếu, tặng không?

Hoàn toàn có thể. Lộc bánh sau lễ được coi là điều may mắn đầu năm, nhiều gia đình chia cho họ hàng, hàng xóm hoặc mời khách đến chơi nhà như một lời chúc an lành.

Bánh cốm, bánh phu thê bày trên bàn thờ bao lâu thì nên hạ?

Hai loại bánh này có vỏ dẻo, để lâu ngoài không khí dễ cứng, vì vậy nên hạ ngay khi tuần hương tàn và dùng trong ngày hoặc hôm sau. Nếu muốn giữ lâu hơn trên bàn thờ, nên để nguyên hộp hoặc giấy gói.

Mâm cúng giao thừa và sáng mùng Một không cần cầu kỳ, chỉ cần đủ đầy ý nghĩa và được chuẩn bị bằng tấm lòng. Nếu bạn cần tư vấn chọn bánh truyền thống cho mâm lễ Tết hoặc muốn đặt bánh sớm cho gia đình, hãy liên hệ với Bánh Thủy Khuê qua website banhthuykhue.com, chúng tôi luôn sẵn lòng đồng hành cùng bạn trong những ngày đầu năm.