Ký ức bánh kẹo Tết xưa Hà Nội qua lời kể của ông bà

Có những cái Tết đã lùi rất xa, nhưng chỉ cần mở nắp một hộp mứt, ngửi thấy mùi gừng cay nhẹ hay thấy phong bánh khảo bọc giấy mỏng, cả căn nhà cũ bỗng hiện về. Với nhiều gia đình Hà Nội, bánh kẹo Tết không chỉ là thứ để ăn mà là cách mỗi thế hệ kể cho nhau nghe về một thời đã qua. Bánh Thủy Khuê xin cùng bạn ngồi lại bên ấm trà, lắng nghe ông bà kể chuyện Tết xưa, rồi thử mang chút hương vị ấy vào mâm bánh ngày Tết hôm nay.

Phố cổ Hà Nội – không gian của những ký ức Tết

Khi ông bà nhắc đến bánh kẹo Tết, câu chuyện thường bắt đầu bằng một con phố. Phố Hàng Đường với những hàng mứt bày sát mặt đường, Hàng Buồm với hộp bánh đóng sẵn, hay những ngõ nhỏ nơi người ta vẫn tự làm mứt tại nhà. Không gian ấy phần lớn nằm trong khu phố cổ Hà Nội, hiện thuộc địa bàn phường Hoàn Kiếm.

Để bạn dễ hình dung vùng ký ức này, xin nhắc lại một mốc văn bản từng được dùng để xác định ranh giới khu phố cổ: theo quyết định số 70 BXD/KT-QH ngày 30 tháng 3 năm 1995, phạm vi khu phố cổ được tính phía Bắc đến phố Hàng Đậu, phía Tây đến phố Phùng Hưng, phía Nam đến các phố Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu Gỗ và Hàng Thùng, phía Đông đến đường Trần Quang Khải và đường Trần Nhật Duật. Cần lưu ý đây là ranh giới theo một văn bản ở thời điểm đó; các mốc hành chính có thể được điều chỉnh về sau, nên bài viết chỉ nhắc đến để định vị không gian của câu chuyện, không nhằm khẳng định ranh giới hiện hành.

Cũng theo các tư liệu giới thiệu về khu vực này, toàn bộ khu phố cổ rộng khoảng 100 ha, với 76 tuyến phố thuộc phần lớn phường Hoàn Kiếm. Trong ca dao xưa, người Hà Nội quen gọi vùng đất ấy là ba mươi sáu phố, mỗi phố gắn với một nghề, một mặt hàng. Chính cái cách gọi tên theo nghề ấy khiến ký ức về bánh kẹo Tết luôn đi kèm với tên phố: mua mứt ở phố nào, lấy bánh khảo ở hàng nào, mua bánh chả ở góc nào.

Vì sao tên phố lại gắn với ký ức bánh kẹo?

• Thời trước, mỗi món bánh thường chỉ có ở một vài hàng quen, người mua phải đi đúng phố mới tìm được.
• Việc đi sắm Tết là cả một chuyến đi của gia đình, trẻ con được dắt theo, nên hình ảnh con phố in rất sâu.
• Khi kể lại, ông bà thường nhớ tên phố trước, rồi mới nhớ đến món bánh và vị của nó.

Vì thế, nếu muốn khơi lại ký ức, bạn hãy bắt đầu bằng câu hỏi về con phố, thay vì hỏi ngay về món bánh. Chúng tôi sẽ nói kỹ hơn ở phần hỏi chuyện ông bà.

Hộp mứt Tết – vị ngọt đầu tiên của ngày xuân

Trong lời kể của nhiều cụ bà, hộp mứt là thứ được chuẩn bị sớm và được giữ gìn cẩn thận nhất. Hộp mứt thường có nhiều ngăn, mỗi ngăn một loại: mứt gừng cay ấm, mứt bí trong vắt, mứt sen bùi, mứt quất dẻo chua ngọt, mứt dừa trắng ngà. Có nhà tự làm vài loại, có nhà mua mỗi thứ một ít rồi về xếp chung vào hộp cho đẹp mắt.

Điều thú vị là cách người lớn dạy trẻ con về hộp mứt. Hộp chỉ được mở khi có khách hoặc đúng sáng mùng Một; trẻ con muốn ăn phải mời người lớn trước. Chiếc hộp vì thế trở thành một bài học nhỏ về phép tắc, và cũng là lý do khiến vị mứt trong ký ức luôn ngọt hơn bình thường, vì phải đợi, phải mong.

Những chi tiết ông bà hay nhắc

• Mứt gừng được coi là thứ không thể thiếu, vì ăn với trà nóng trong tiết trời lạnh rất hợp.
• Mứt bí và mứt sen được ưu tiên bày ở ngăn giữa vì có màu sáng, trông sang.
• Trước khi bày, bà thường lau lại từng ngăn hộp, lót giấy sạch rồi mới xếp mứt vào.
• Mứt ăn dở phải đậy kín ngay, tránh gió và kiến, nên trẻ con hay bị nhắc đóng nắp.

Nếu nhà bạn còn giữ được chiếc hộp mứt cũ, hãy mang ra lau sạch và bày lại trong Tết này. Không cần đúng hoàn toàn các loại mứt như xưa, chỉ cần cách xếp và cách mời nhau giống ngày trước là đã đủ gợi lại nhiều chuyện.

Bánh khảo gói giấy và bánh chả mua về chia

Nếu hộp mứt là món để tiếp khách, thì bánh khảo và bánh chả lại gắn với những bữa quà vặt trong nhà. Bánh khảo thời trước thường được gói trong giấy mỏng, xếp thành phong, bên ngoài có dòng chữ in đơn giản. Khi mở ra, bột bánh mịn, dễ tan, ăn kèm chén trà là vừa. Nhiều người lớn tuổi kể rằng, sau Tết, phong bánh khảo còn lại được cất trong tủ, đến ngày giỗ hay lúc có khách xa mới mang ra, nên bánh khảo mang theo cả cảm giác được quý trọng.

Bánh chả thì khác. Đó là thứ bánh được mua theo gói, mang về nhà rồi chia ra từng phần cho con cháu. Hình ảnh mẹ hoặc bà ngồi giữa nhà, mở gói bánh chả thơm mùi lá chanh, đếm từng chiếc chia cho mỗi đứa trẻ, được rất nhiều người nhắc lại khi kể về Tết xưa. Cái cảm giác được chia, được đợi đến lượt, được so xem ai nhận chiếc to hơn, chính là một phần không khí Tết mà bánh kẹo công nghiệp hiện nay khó mang lại.

Bánh khảo, bánh chả trong câu chuyện gia đình

Về trà, một gợi ý thú vị là trà ướp sen của vùng Quảng Bá bên Hồ Tây. Làng nghề truyền thống ướp trà sen Quảng Bá đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội công nhận, và với nhiều gia đình Hà Nội, hương sen trong chén trà ngày Tết cũng là một phần ký ức đi cùng mứt gừng và bánh khảo.

Cách hỏi chuyện ông bà để gợi mở ký ức

Nhiều bạn trẻ muốn nghe chuyện Tết xưa nhưng hỏi mãi ông bà chỉ trả lời ngắn gọn: “Ngày xưa khổ lắm, có gì đâu”. Vấn đề không nằm ở ký ức mà ở cách hỏi. Dưới đây là vài gợi ý đã được nhiều gia đình áp dụng và thấy ông bà kể say sưa hơn hẳn.

Bắt đầu từ vật thật, không bắt đầu từ câu hỏi chung

• Mang ra một hộp mứt, một phong bánh khảo, một gói bánh chả rồi hỏi: “Hồi bà bằng tuổi cháu, hộp mứt nhà mình trông thế nào?”.
• Nếu có ảnh cũ, giấy gói cũ, tem nhãn cũ, hãy đặt lên bàn; đồ vật giúp ký ức quay về nhanh hơn lời nói.

Hỏi theo thứ tự: phố – hàng – món – người

1. Phố: “Ngày trước nhà mình đi mua Tết ở phố nào?”.
2. Hàng: “Hàng đó có gì đặc biệt mà nhà mình hay mua?”.
3. Món: “Bánh ở đó gói bằng gì, mở ra có mùi gì?”.
4. Người: “Ai là người đi mua, ai là người chia bánh cho mọi người?”.

Thứ tự này đi từ cái dễ nhớ nhất là không gian, rồi dần dần chạm đến cảm xúc. Thường thì đến câu hỏi về người, ông bà sẽ kể rất dài, và đó là lúc bạn nên lặng im lắng nghe.

Ghi lại bằng cách tự nhiên

• Dùng điện thoại ghi âm nhưng để xa, không chĩa vào mặt ông bà.
• Viết tay những cụm từ đặc biệt ông bà dùng, ví dụ tên gọi cũ của món bánh hay cách nói của người Hà Nội xưa.
• Sau buổi trò chuyện, đọc lại cho ông bà nghe để chỉnh sửa; đây cũng là cơ hội để câu chuyện được kể tiếp.

Những câu hỏi nhỏ dễ gợi chuyện

• “Tết năm nào bà nhớ nhất, vì sao?”.
• “Hồi đó ông thích mứt gì, ghét mứt gì?”.
• “Có lần nào trẻ con lén mở hộp mứt mà bị phát hiện không?”.
• “Bánh khảo ngày xưa gói giấy gì, có in chữ không?”.
• “Nhà mình chia bánh chả theo kiểu nào, ai được phần trước?”.

Tái hiện Tết xưa trong Tết nay

Nghe kể là một chuyện, làm lại được không khí ấy trong nhà mới là điều khiến ông bà vui. Dưới đây là một số cách mà Bánh Thủy Khuê gợi ý, dựa trên chính những gì các gia đình Hà Nội đã kể lại.

Giữ lại nghi thức, không cần giữ nguyên món

Điều làm nên ký ức không phải loại mứt nào cụ thể, mà là nghi thức quanh nó: mở hộp đúng lúc, mời người lớn trước, chia bánh theo lượt. Hãy giữ các nghi thức này và để ông bà làm người chủ trì. Khi chính bà là người mở hộp mứt, chính ông là người chia bánh chả, các cháu sẽ hiểu câu chuyện bằng trải nghiệm chứ không chỉ bằng lời kể.

Gói bánh bằng giấy, viết tay lời chúc

Bánh khảo gói giấy có thể tái hiện dễ dàng: chuẩn bị giấy mỏng, gói từng phong, bên ngoài viết tay tên người nhận và một câu chúc ngắn. Trẻ con rất thích việc này, và chiếc phong bánh viết tay sẽ trở thành món quà có ý nghĩa hơn nhiều so với hộp in sẵn.

Dành một buổi đi dạo phố cổ cùng ông bà

Nếu ông bà còn đi lại được, hãy dành một buổi dạo lại những con phố trong câu chuyện. Đi chậm, dừng ở những góc ông bà chỉ, để các cụ tự kể. Khu phố cổ ngày nay cũng có những không gian giới thiệu di sản; chẳng hạn Trung tâm thông tin Di sản phố cổ Hà Nội ở 28 Hàng Buồm từng là một trong 6 điểm đến tiêu biểu của chuỗi hoạt động văn hóa Tết Trung thu xưa trên phố cổ. Dù hoạt động đó gắn với Trung thu, cách tái hiện lễ tết cổ truyền ở những nơi như vậy có thể gợi cho gia đình bạn nhiều ý tưởng để làm lại Tết xưa ngay trong nhà mình.

Lập một “góc Tết xưa” trong nhà

• Một chiếc khay hoặc hộp mứt cũ, lau sạch, bày đủ ngăn.
• Vài phong bánh khảo gói giấy, một đĩa bánh chả.
• Ấm trà, chén nhỏ, nếu được thì có trà ướp sen.
• Một cuốn sổ ghi lại những câu chuyện ông bà kể, đặt ngay cạnh để khách đến có thể đọc.

Góc nhỏ ấy không cần cầu kỳ, nhưng là nơi câu chuyện gia đình được kể tiếp năm này qua năm khác. Và khi bạn chọn bánh cho góc Tết xưa, hãy ưu tiên những món giản dị, làm thủ công, gói ghém mộc mạc, đúng với tinh thần mà ông bà từng kể.

Câu hỏi thường gặp

Tết xưa ở Hà Nội thường có những loại bánh kẹo nào?

Theo lời kể của nhiều gia đình, phổ biến là hộp mứt nhiều ngăn với mứt gừng, mứt bí, mứt sen, mứt quất, mứt dừa; cùng với đó là bánh khảo gói giấy, bánh chả mua theo gói, và trà để uống kèm. Mỗi nhà có thể khác nhau tùy điều kiện và thói quen.

Làm thế nào để ông bà chịu kể chuyện Tết xưa?

Hãy bắt đầu bằng một vật thật như hộp mứt hay phong bánh, hỏi theo thứ tự phố – hàng – món – người, và kiên nhẫn lắng nghe. Tránh hỏi những câu chung chung kiểu “ngày xưa Tết thế nào”, vì câu hỏi quá rộng khiến người kể khó bắt đầu.

Có cần làm đúng y hệt các món bánh ngày xưa không?

Không nhất thiết. Điều quan trọng là giữ được nghi thức và không khí: mở hộp mứt đúng lúc, mời người lớn trước, chia bánh theo lượt. Món bánh có thể thay đổi theo khẩu vị hiện nay, miễn là vẫn giản dị và gần gũi.

Khu phố cổ Hà Nội gồm những khu vực nào?

Khu phố cổ hiện thuộc địa bàn phường Hoàn Kiếm, rộng khoảng 100 ha với 76 tuyến phố. Theo quyết định số 70 BXD/KT-QH ngày 30 tháng 3 năm 1995, ranh giới được tính phía Bắc đến phố Hàng Đậu, phía Tây đến phố Phùng Hưng, phía Nam đến các phố Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu Gỗ, Hàng Thùng, phía Đông đến đường Trần Quang Khải và Trần Nhật Duật. Các mốc hành chính có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn hãy xem đây là thông tin tham khảo để định vị không gian ký ức.

Nên chọn trà gì để uống cùng bánh Tết?

Nhiều gia đình Hà Nội chọn trà ướp sen, ví dụ trà của làng nghề ướp trà sen Quảng Bá, nơi đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống. Trà mạn pha trong ấm đất cũng là lựa chọn quen thuộc.

Cùng Bánh Thủy Khuê giữ hương Tết xưa

Mỗi gia đình đều có một hộp mứt, một phong bánh khảo, một gói bánh chả trong ký ức. Nếu bạn muốn chuẩn bị mâm bánh Tết theo tinh thần mộc mạc ấy, hoặc cần gợi ý chọn bánh để làm quà biếu ông bà, hãy liên hệ Bánh Thủy Khuê qua website banhthuykhue.com. Chúng tôi rất vui được lắng nghe câu chuyện Tết của gia đình bạn và cùng bạn mang hương vị xưa vào Tết nay.